Zamanın Şifresi Çözüldü: Dakika ve Saniye Neden 100 Değil de 60'a Bölünüyor? Milisaniye Nereden Çıktı?

Zamanı 60'lık dilimlere ayırma fikri, günümüzden yaklaşık 5.000 yıl öncesine, Mezopotamya'ya dayanıyor. Sümerler ve daha sonra Babiller, bugün kullandığımız 10'luk (ondalık) sistem yerine 60'lık (seksagesimal) sayı sistemini kullanıyorlardı. Peki ama neden 60? Cevap tamamen pratik matematikte gizli:

60 sayısı; 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 ve 60'a tam bölünebilir.

Bu olağanüstü bölünebilme özelliği, eski çağlarda kesirli hesaplamaları ve ticareti inanılmaz derecede kolaylaştırıyordu.

Çemberin 360 dereceye bölünmesi de aynı dönemin astronomik gözlemlerine dayanır. Gökyüzünü inceleyen antik astronomlar, zamanı ve açıları hesaplarken bu eşsiz matematiksel altyapıyı kullandılar.

Babillerin başlattığı bu sistemi, Antik Yunanlı astronomlar Hipparkos ve Batlamyus (Ptolemaios) alıp geliştirdi. Onlar, Dünya'nın ve yıldızların hareketlerini hesaplarken bir çember derecesini 60 eşit parçaya böldüler. Daha sonra Romalılar bu sistemi Latinceye çevirirken şu terimleri kullandılar:

Birinci küçük parça anlamına gelen "pars minuta prima". Zamanla kısaltılarak "minute" (dakika) kelimesine dönüştü.

İkinci küçük parça anlamına gelen "pars minuta secunda". Bu da doğrudan "second" (saniye) olarak dilimize ve dünya literatürüne yerleşti.

Yani bugün kullandığımız saniye ve dakika kelimeleri, tarihin derinliklerindeki "geometrik parçalama" işlemlerinden miras kalan Latince terimlerdir.

Peki saatler, dakikalar ve saniyeler 60'lık sisteme bu kadar sıkı sıkıya bağlıyken, saniyenin altındaki birimler (milisaniye, mikrosaniye) neden 10'luk, 100'lük veya 1000'lik sisteme geçiş yaptı?

Bunun sebebi Fransız Devrimi ve "Metrik Sistem"in icadıdır. 18. yüzyılın sonlarında bilim insanları, tüm ölçü birimlerini ondalık sisteme entegre etmeye çalıştılar. Hatta günü 10 saate, 1 saati 100 dakikaya bölmeyi denediler (Ondalık Zaman) ama halk buna alışamadığı için bu sistem kısa sürede çöktü.

Ancak, sanayi devrimi ve teknolojinin gelişmesiyle saniyeden daha küçük zaman dilimlerini ölçme ihtiyacı doğduğunda, antik 60'lık sistem yetersiz kaldı. Çok daha hassas bilimsel hesaplamalar için saniyenin alt birimlerinde mecburen modern metrik (ondalık) sisteme geçildi. Böylece saniyenin binde birine "milisaniye", milyonda birine "mikrosaniye" denildi. Sonuç olarak bugün kolumuzdaki saat; Babillerin, Yunanlıların ve modern bilimin kusursuz bir hibritini taşıyor.